بررسی اثر تجدید ساختار بازار برق بر کارایی فنی عرضهxad کنندگان برق

عنوان . صفحه
۳-۶- استرالیا ۷۰
۳-۷- هند ۷۱
۳-۸- ژاپن . ۷۳
۳-۹- مقایسه چند بازار واقعی ۷۴
۳-۱۰- نگاهی به تجدید ساختار در صنعت برق ایران ۷۶
۳-۱۱- جمع بندی فصل سوم ۷۹

فصل چهارم: روشxadشناسی تحقیق
۴-۱- مقدمه ۸۱
۴-۲- روش تصادفی ناپارامتریک پوششی دادهها ۸۳
۴-۳- روش ناپارامتریک پوششی دادهها dea 86
۴-۳- شاخص تغییرات بهرهxadوری مالمxadکوئیست ۹۰
۴-۳- مدلهای سانسور شده ۹۳
۴-۴- متدولوژی و الگوی تجربی تحقیق ۹۴

فصل پنجم: یافتهxad های تحقیق
۵-۱-مقدمه ۹۷
۵-۲- تحلیل توصیفی دادهها ۹۷
۵-۳- تخمین کارایی ۱۰۰
۵-۳- تخمین اثر ایجاد بازار برق بر کارایی فنی ۱۰۳
۵-۴- بررسی استحکام نتایج ۱۰۷

فصل ششم: جمعxadبندی، نتیجه xadگیری و ارائه پیشنهادها
۶-۱- مقدمه ۱۱۲
۶-۲- مروری بر خطوط کلی تحقیق ۱۱۲
۶-۳- نتیجه گیری و توصیهxadهای سیاستی ۱۱۵
عنوان . صفحه
منابع و مآخذ ۱۲۳
الف) منابع فارسی ۱۲۳
ب) منابع انگلیسی ۱۲۴
پیوست ۱۲۴
– مقدمه
تا اوایل قرن بیستم در اغلب کشورهای جهان بخش تولید، انتقال و توزیع برق به صورت یک بنگاه یکپارچه و انحصاری که تحت مالکیت بخش دولتی بود اداره میxadشد. با پیشرفت صنعتی جوامع، نقش صنعت برق در برنامه xadهای توسعه اقتصادی کشورها افزایش پیدا نموده و تقاضا برای این کالا و نهاده استراتژیک، رشد چشمگیری یافت. این امر سبب شد تا محققان به عوامل موثر بر قیمت این نهاده و در نتیجه هزینهxad های تولید آن بیش از پیش توجه نموده و به دنبال راهکارهایی جهت افزایش کارایی فنی در تولید برق باشند. در این میان تأکید نظریهxad های اقتصاد صنعتی در زمینه تأثیر ساختار بازار بر عملکرد بنگاهxadهای صنعتی موجب شد تا ساختار انحصاری صنعت برق مورد انتقادات شدید قرار گیرد. در پی این مباحث، موج گستردهxadای از تنظیم مقررات^[۱] در صنعت برق کشورهای مختلف به وقوع پیوست. هدف سیاستxadهای تنظیم، نزدیک نمودن قیمت انحصاری به هزینه نهایی انحصارگر و افزایش کارایی اقتصادی در تولید برق بود. تحت این سیاستها نهاد تنظیم مقررات با بهره گرفتن از قوانینی مانند سقف قیمت یا درآمد، بنگاه انحصاری را به سمت تعیین قیمت منصفانه و عملکرد بهینه سوق میxadدهد. عدم موفقیت سیاستxadهای تنظیم مقررات در کنترل قیمت و بهبود کارایی صنعت برق باعث شد تا از سال ۱۹۸۲ دولتxadها اقدام به اصلاحات عمدهxadای در ساختار صنعت برق نمایند. این اصلاحات در برخی کشورها به شکل خصوصیxadسازی، در برخی به صورت تجدید ساختار بازار برق و در برخی به هر دو شکل صورت پذیرفت.
تجدید ساختار بازار برق عبارت است از فرایند جایگزینی سیستم انحصاری با ساختار بازاری که در آن چندین عرضه کننده رقابتی اقدام به فروش برق میxadنمایند و خرده خریداران حق انتخاب فروشنده را دارند. تجدید ساختار بازار به دلیل افزایش رقابت در بین فراهم کنندگان برق، باعث افزایش انگیزه برای کاهش هزینهxad های تولید شده و کارایی تولید را افزایش میxadدهد (شراباروف و همکاران^[۲]، ۲۰۰۹). در چند سال اخیر مطالعات تجربی متعددی به دنبال بررسی اثر تجدید ساختار بازار بر عملکرد صنعت برق کشورهای مختلف بوده xadاند. نگاهی اجمالی به نتایج این مطالعات نشان میxadدهد که اگرچه در اغلب موارد، وقوع این اصلاحات همراه با بهبود عملکرد عرضهxad کنندگان برق بوده اما با این وجود برخی مشاهدات نیز نشان دهنده تأثیر معکوس یا غیر معنیxadدار این اصلاحات میxadباشد.
در ایران نیز در راستای اصلاح ساختار صنعت برق، بازار برق از اول آبان ماه سال ۱۳۸۲ رسماً راهxadاندازی گردید. این بازار مبتنی بر یک مکانیزم برگزاری حراج ساعت به ساعت میxadباشد که فروشندگان برق، پیشنهادات خود برای تولید برق و نرخ آن را به شرکت مدیریت شبکه منعکس میxadنمایند. شرکت مدیریت شبکه برق نیز پس از دریافت پیشنهادات، بر اساس نیاز خریداران و قیمت پیشنهادی آنها اقدام به تعیین نرخ و مقدار بارگذاری هر فروشنده میxadنماید.
اگر چه اصلاحات بازار برق گام مهمی در حرکت کشور به سمت عملکرد کارای این بخش به شمار میxadرود، اما باید توجه داشت که آنچه بیش از اعمال یک سیاست اهمیت دارد، اثر بخشی آن میxadباشد. بدیهی است که ارزیابی هر سیاستی بر اساس موفقیت آن سیاست در دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده صورت میxadپذیرد. مشاهده میزان حصول این اهداف، شناسایی انحراف از آنها و تشخیص اصلاحات مورد نیاز برای رفع این انحرافxadها نیازمند انجام مطالعات گسترده و دقیق میxadباشد. به این منظور این مطالعه به بررسی میزان اثرگذاری سیاستxad تجدید ساختار بازار برق بر کارایی فنی ۳۵ نیروگاهxad حرارتی کشور می xadپردازد. در این مطالعه به بررسی اثر تجدید ساختار بازار برق بر کارایی فنی نیروگاهxadهای حرارتی ایران با بهره گرفتن از روش تصادفی ناپارامتریک پوششی دادهها^[۳] (StoNED) و همچنین اطلاعات آماری سالxadهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۹۰ پرداخته خواهد شد.

۱-۲- بیان مساله
توسعه جوامع همواره با افزایش تقاضا برای انرژی برق همراه بوده است. این موضوع باعث شدهxad تا زمینهxadسازی برای سرمایه xadگذاری کافی و عملکرد کارا در تولید این انرژی از اهمیت ویژهxadای، بخصوص در کشورهای در حال توسعه برخوردار باشد. در چند دهه اخیر، بسیاری از کشورها برای دستیابی به سطح کارایی مناسب اقدام به اصلاح ساختار بازار برق و افزایش رقابت در این بازار نموده xadاندxadxad. در ایران نیز با افتتاح بازار برق در سال ۱۳۸۲ اصلاحات عمدهxadای در ساختار بازار برق کشور به وقوع پیوست. اکنون، پس از گذشت حدود یک دهه از اعمال این اصلاحات در ساختار بازار برق کشور، این سوال مطرح است که اجرای این اصلاحات تا چه حد باعث بهبود عملکرد تولیدکنندگان برق کشور شده است.
کارایی فنی یکی از معیارهای اندازه xadگیری عملکرد در بنگاهxadهای اقتصادی میxadباشد که یک نمای کلی از وضعیت عملکرد آن بنگاه در مقایسه با سایر بنگاهxadهای مشابه ارائه میxadنماید. همواره یکی از چالشهای موجود در زمینه محاسبه کارایی فنی، انتخاب روش مناسب برای محاسبه این شاخص بوده است. این امر باعث شده تا طیف وسیعی از مطالعات به مقایسه مزیتxadها و کاستیxadهای روشهای پارامتریک و ناپارامتریک با یکدیگر و ارائه دلایلی برای انتخاب هر یک از این روشها برای تحلیل شاخصهای کارایی بپردازند. در سالهای اخیر محققان تلاش نمودهاند تا با معرفی روشهای شبه پارامتریک، مزیتهای روشهای پارامتریک و ناپارامتریک را تجمیع و کاستیهای این روشها را جبران نمایند. یکی از روشهای شبه پارامتریک که در سالهای اخیر معرفی شده و مورد استقبال مطالعات تجربی قرار گرفته است روش تصادفی ناپارامتریک پوششی دادهها میباشد. این مطالعه با بکارگیری این روش در محاسبه کارایی فنی نیروگاههای حرارتی کشور به بررسی اثر تجدید ساختار بر کارایی فنی نیروگاهxadهای حرارتی پرداخته و به صورت ضمنی به معرفی این روش و مزیتهای آن میپردازد.
۱-۳- اهمیت و ضرورت مطالعه
انرژی برق به عنوان یک نهاده اساسی در فرایند تولید و همچنین یک کالای مصرفی از اهمیت بالایی برخوردار میباشد. با پیشرفت تکنولوژی، انرژی برق تبدیل به موتور محرک بخش صنعت، کشاورزی و حتی خدمات شده است. بنابراین، زمینهسازی برای عملکرد کارا در تولید این انرژی از طریق کاهش قیمت عرضه این محصول، موجب افزایش رفاه جامعه و همچنین بهبود رقابتxadپذیری سایر محصولات خواهد شد. در چند دهه اخیر کشورها با هدف افزایش کارایی تولیدکنندگان برق اقدام به تغییرات ساختاری در صنعت برق نموده و سعی داشته اند تا با ورود رقابت به بازارxadهای برق و اصلاح انگیزه تولیدکنندگان برق، زمینه را برای بهبود عملکرد آنها فراهم نمایند. وقوع اصلاحات ساختاری در صنعت برق کشورهای مختلف باعث شده تا بررسی اثرات این تغییرات بر عملکرد تولیدکنندگان برق در اولویت مطالعات تجربی قرار گیرد. بررسی این موضوع در کشورهای در حال توسعه از اهمیت به مراتب بیشتری برخوردار میxadباشد. زیرا، در این کشورها به دلیل وجود ضعف نهادی[۴] جدی ممکن است اهداف و منافعی که سیاستxadهای تجدید ساختار به دنبال آن هستند حاصل نشود (پارکر[۵]، ۲۰۰۲).
در ایران نیز در سال ۱۳۸۲ با ایجاد بازار برق و تدوین آیینxadنامه خرید و فروش در آن گام مهمی به سمت ایجاد رقابت در صنعت برق کشور برداشته شد. مطالعه اثر این سیاست بر کارایی نیروگاهxadهای برق کشور می xadتواند در ادامه مسیر صنعت برق کشور و همچنین اعمال اصلاحات مشابه در سایر صنایع شبکهxadای، راهگشا باشد. همچنین برای برنامهریزی اثر بخش در جهت ارتقای کارایی فنی در تولید انرژی برق، اندازهگیری و شناخت شرایط کنونی و سپس تعیین عوامل موثر بر کارایی فنی از اهمیت ویژهxadای برخوردار میxadباشد. این مطالعه به دنبال محاسبه کارایی فنی و شناسایی نقش عوامل مختلف در تفاوت کارایی فنی در میان نیروگاههای حرارتی کشور و بررسی اثر تجدید ساختار صنعت برق بر آن طی سالهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۹۰ میباشد. علت انتخاب نیروگاههای حرارتی، سهم بالای این نیروگاهها در تولید و تأمین برق مصرفی کشور میباشد. بر اساس آمارهای ارائه شده از سوی وزارت نیرو (۱۳۹۰) این نیروگاهها در سال ۱۳۹۰ نزدیک به ۹۴ درصد تولید برق کشور را بر عهده داشتند.
۱-۴- اهداف

• محاسبه کارایی فنی در نیروگاهxadهای حرارتی به روش تصادفی ناپارامتریک پوششی دادهها طی سالxadهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۹۰.
• بررسی عوامل موثر بر کارایی فنی نیروگاهxadهای حرارتی طی سالxadهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۹۰.
• بررسی تأثیر تجدید ساختار بازار برق در سال ۱۳۸۲ بر کارایی فنی نیروگاهxadهای حرارتی کشور

۱-۵- فرضیه xadها

• عمر نیروگاه اثر منفی بر کارایی فنی نیروگاهxadهای حرارتی ایران طی سالxadهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۹۰ داشته است.
• اندازه نیروگاه اثر مثبت بر کارایی فنی نیروگاهxadهای حرارتی ایران طی سالxadهای ۱۳۷۸ تا ۱۳۹۰ داشته است.